Oude graanrassen die precies weten hoe ze met de Zeeuwse bodem moeten omgaan: dat is waar het bij Stichting Historische Gewassen Natuur(lijk) Zeeuws om draait. In deze aflevering van onze interviewreeks, waarin tekstschrijver en fotograaf Inge Verschuren ondernemers en initiatieven uit het Geopark Schelde Delta aan het woord laat over hun band met de ondergrond, spreekt ze met ecoloog en bestuurslid Alex Wieland.
De stichting teelt op drie locaties in Zeeuws-Vlaanderen, van zware kleigrond bij De Groene Koegors en Grenspark Groot Saeftinghe tot zandgrond bij De Schommeling. Elke bodem vraagt om een ander ras en een andere aanpak, van diepwortelende Sint Jansrogge op de zandgrond tot eeuwenoude granen als spelt en Zeeuwse witte op de klei. Alex vertelt over het belang van genetische diversiteit voor een klimaatbestendige landbouw, en over het geduldige werk dat nodig is om deze zeldzame rassen te behouden.
In gesprek met ecoloog Alex Wieland, woordvoerder Stichting Historische Gewassen Natuur(lijk) Zeeuws
Akkerbouwers en consumenten hebben steeds meer aandacht voor historische gewassen. Het behouden van deze rassen door natuurvriendelijke teelt met oog voor biodiversiteit zijn de hoofddoelstellingen van Stichting Historische Gewassen Natuur(lijk) Zeeuws. Waarom is deze teelt zo belangrijk, en tegen welke uitdagingen loopt de stichting aan in het Zeeuws-Vlaamse deel van het Schelde Delta-gebied?
De noodzaak van genetische diversiteit
„Door het hele land worden historische granen en gewassen geteeld met als primair doel de rassen te bewaren”, vertelt Alex Wieland, ecoloog en bestuurslid van de stichting. „Je weet namelijk nooit waar je ze in de toekomst nog voor nodig hebt. Misschien kunnen deze oude rassen heel goed tegen een bepaalde ziekte waar de huidige, moderne rassen juist bevattelijk voor zijn. Of wellicht kunnen ze wél gedijen op zilte grond, iets wat in een veranderend klimaat steeds relevanter wordt.”
Het telen en behouden van historische en alternatieve gewassen is dus veel meer dan alleen een uiting van nostalgie. De oude rassen zijn van nature robuuster dan het handjevol gewassensoorten waar de moderne landbouw momenteel zwaar op leunt, zoals de standaard tarwe, maïs en rijst. Bovendien hebben ze minder kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen nodig. Met een klimaat dat steeds onvoorspelbaarder wordt, zijn gewassen die tegen een stootje kunnen onontbeerlijk om ons voedselsysteem in stand te kunnen houden.
Het monnikenwerk van de instandhouding
Iets meer dan tien jaar geleden begon Stichting Historische Gewassen Natuur(lijk) Zeeuws met het telen van granen die lang geleden al in de toenmalige ‘graanschuur’ Zeeland voorkwamen, zoals spelt, emmertarwe, Zeeuwse witte en Wilhelminatarwe. „Op sommige rassen, zoals de Zeeuwse witte, moeten we extreem zuinig zijn”, legt Wieland uit. „In Wageningen worden zaden een aantal jaren onder gecontroleerde omstandigheden opgeslagen om zo’n ras voor het nageslacht te behouden. Van sommige rassen zijn slechts enkele zaden. Om het hier lokaal in stand te houden en te vermeerderen, beginnen we vaak met slechts met een honderdtal.” Dit proces is uiterst arbeidsintensief. Het vergt veel precisie en handwerk om te voorkomen dat het ras zich vermengt met andere rassen op de percelen ernaast.
Werken met de Zeeuwse bodem
Stichting Historische Gewassen Natuur(lijk) Zeeuws werkt letterlijk en figuurlijk op alle terreinen toekomstgericht. De stichting teelt op drie locaties de gewassen, elk met hun eigen specifieke uitdagingen. De akkers van De Groene Koegors in Midden-Zeeuws-Vlaanderen en Grenspark Groot Saeftinghe in uiterst Oost-Zeeuws-Vlaanderen beschikken over zware kleigrond. De akkers in natuurgebied De Schommeling bij Heikant bestaan uit zandgrond. Zandgrond houdt, in tegenstelling tot kleigrond, nauwelijks vocht vast. Bij aanhoudende droge periodes vormt dat direct een probleem, zeker omdat het op die locaties lastig is om te beregenen. „Het zou positief zijn als het water langer in het gebied vastgehouden zou kunnen worden”, merkt Wieland op. „Wij zijn daar als stichting natuurlijk maar een kleine speler in, maar we zien gelukkig dat steeds meer partijen zich ervan bewust worden dat kostbaar zoetwater zo lang mogelijk vastgehouden moet worden. Het Waterschap heeft bijvoorbeeld op verschillende plaatsen in Zeeland al stuwtjes geplaatst om het waterpeil te reguleren.”
Bodemverrijking en biodiversiteit
Om op droge periodes te anticiperen heeft de stichting bodemverbeterende maatregelen genomen. Ze laten maaisel fermenteren tot bokashi, een soort rijke compost. Bokashi en compost brengen humus in de bodem, dat vocht vasthoudt. Daarnaast stimuleert het de aanwezigheid van meer gunstige schimmels en wormen, die gangetjes graven waardoor regenwater bij hevige buien dieper kan wegzakken in plaats van over het oppervlak weg te spoelen. Het hele bodemleven wordt zo verrijkt. „Op deze bewerkte zandgrond telen we Sint Jansrogge, een echte zandsoort. Die wortelt heel diep en komt daar goed tot zijn recht, soms beter dan op kleigrond. De open teelt hiervan is heel interessant voor natuurbeheer, omdat er veel akkerplantjes tussen kunnen groeien. Dit betekent wel veel werk om de oogst te schonen voordat we het naar de molen en de bakker kunnen brengen. Van deze oerrogge maakt Boussen Culinair in Sint Jansteen een heel speciaal lokaal brood, het Rogge Verdommeke.”
Traditie versus ecologie op de klei
De akkers op de kleigrond vragen om een andere aanpak. Op deze akkers is decennialang keerbewerking toegepast. „De bovenste twintig, dertig centimeter van de bodem is daardoor niet meer de oorspronkelijke grond die door de zee is afgezet. Dat hoort wel bij ons landschap.” Wieland ziet een kentering. „Steeds meer boeren stappen over op niet-kerende bodembewerking. Dat is gunstig, want zodra je ploegt doe je eigenlijk elke keer een reset van het bodemsysteem. De waterverhouding raakt uit balans en de wormpjes worden verplaatst of komen aan de oppervlakte en gaan dood. Een aantal van onze vrijwilligers die het werk op het land uitvoeren, zijn traditionele boeren. Het werk is extensief en niet dichtbij huis, waardoor we nog ploegen. Vanuit het oogpunt van een ecoloog is niet-kerende bodembewerking en zo natuurvriendelijk mogelijk telen echter beter. Daar zijn nog stapjes in te halen, maar dat moet organisatorisch wel kunnen. Dat we met een beperkt aantal mensen zijn, is een kwetsbaarheid.” Ondanks de beperkingen wordt continu gezocht naar wat wél mogelijk is om de natuurwaarde te verhogen, zoals het aanleggen van keverbanken en plaatsen van hagen. De beestjes die hierin leven zoals insecten, loopkevers en lieveheersbeestjes, vormen een succesvolle natuurlijke bestrijders tegen plagen als luizen en zorgen voor de bestuiving van onder andere de huttentut, waar eetbare olie van wordt geperst.
Door granen af te wisselen met alternatieve gewassen, blijft de bodem vitaal. De stichting experimenteert in dit kader samen met andere partijen ook met vlas, sorghum, koolzaad en vezelhennep. Ook de teelt op zilte grond behoort tot een toekomstexperiment. Nog een grote uitdaging is het vinden van commerciële partners die iets met de oude granen en gewassen willen doen. Er zijn inmiddels samenwerkingen met bierbrouwerijen, een pastaproducent en molenaars verspreid over de Schelde Delta, en onderwijsinstellingen zoals de Universiteit en Hogeschool Gent. Er worden producten van hoogwaardige kwaliteit gemaakt. Hun Leeuwerik bier bijvoorbeeld ontving een zilveren medaille bij de Dutch Beer Challenge. „Afzet van onze gewassen is essentieel, want daardoor kunnen wij ons materiaal en activiteiten financieren. De stichting draait volledig op vrijwilligers. We dagen nieuwe partijen uit om iets met de oude granen te doen, of het nu gaat om voedsel, innovatieve dranken of biobased bouwmaterialen. Zulke partijen informeren we graag op onze akkers. We hopen op onverwachte toepassingen. Wie neemt de handschoen op?”
